تاریخچه گریم در ایران: بیژن محتشم (قسمت دوم)

تاریخچه گریم در ایران: بیژن محتشم (قسمت دوم)

نویسنده و پژوهشگر: نفیسه فرض الهی

محتشم را می توان به جرات یکی از اصلی ترین بنیانگذاران گریم در ایران دانست. آموزش های او دانش فنی گریم را به نسل های بعد منتقل کرد. عبدالله اسکندری تحت نظر استاد محتشم مربیگری ایشان  فعالیت خود را از سال 1972 آغاز کرد. عبدالله اسکندری، جلال الدین معیریان، مسعود ولد بیگی بعد ها به یکی از برجسته ترین و تاثیرگزارترین هنرمندان میکاپ تبدیل شدند که گریم را برای سینمای ایران تعریف کردند، به ویژه در زمینه گریم ویژه جنگ و کارهای تاریخی  و سریال های تلویزیونی بسیار مطرح و برجسته شدند. و این میراثی بود از زحمات محتشم در سینما و تلویزیون پس از انقلاب.

ایشان دوره های آموزشی در زمینه گریم را در خارج از کشور حدود سال 1969 دیده بودند. از جمله دوره هایی در ایالات متحده، بی بی سی لندن، کریولان (آلمان) و فرانسه و ایتالیا که اغلب تحت حضور مربیان برجسته برگزار می شد و ایشان یکی از به روز شدگان و پیشرو در صنعت گریم ایران بودند او این آموزش ها را وارد سیستم آموزشی ایران کرد و همانطور که در قسمت اول بیان شد به صورت گسترده ای در دانشگاه ها و موسسه آموزشی گریم وارد کردند.

در سال 1979 به دلیل انقلاب در ایران  گریم  زیبایی شناسی محدود شد و به دلیل بعضی از محدودیت ها گریم بانوان محدود تر شد و در این مقطع طراحان به سمت گریم های تاریخی و تغییر شخصیت پیش رفتند و کارهای ارزشمندی مانند سربه داران و هزاردستان خلق شد. این هویت معلم آقای محتشم در تمام منابع به صورت مکرر دیده می شود. در ژوئن سال 2025 موزه سینمای ایران مدال جدید (نشان سپاس) اهدا کردند و از او به طور ویژه به عنوان مبتکر و پیشگام نام بردند.

محتشم در جایی گریم را به مانند مهندسی تشبیه می کند  و مسیر آن را درک فیلمنامه، شناخت لنز، روانشناسی بازیگر ، ارتباط و نوع تصمیم با صورت بازیگر و استفاده خلاقانه  از زمان، ابزار و وسایل گریم تعریف می کند. او در دوران دانشجویی خود از روش برکولاج چسب کاری و کار بر روی مواد با همت خود چیزهای زیادی یادگرفت و بعدها این آموزشهای شخصی را در کارهای تاریخی گسترش داد. ساخت ریش و زخم و پیرسازی در سینما و تلویزیون ما بسیار حیاتی بود و او بر اساس آموزش هایی که دیده بود و اضافه کردن نو آوری و استفاده از وسائل محدود خدمت نهادینی به سینما و گریم ایران انجام داد برای همین او را ( معلم تمام عیار) و ( پدر گریم ایران ) می نامند.

هنگامی که محتشم در جشنواره سینمای ایران (خانه سینما) در سال ۲۰۱۹ تقدیر عمر دریافت کرد، پوشش خبری او را در کنار پیشکسوتان رشته‌های مختلف برجسته کرد و بر جایگاه او به عنوان یک شخصیت ارشد که تاثیرش فراتر از فیلم‌شناسی و گریم  و شخصیت اوست، تأکید نمود. آی‌فیلم جشنواره فیلم فجر نیز در سال ۲۰۱۱ او را برای دستاورد عمرانه مورد تقدیر قرار داد و او را با یک کارگردان جلوه‌های ویژه جفت کرد ترکیبی آموزنده که پل‌زنی او در طول حرفه‌اش بین میکاپ اصلاحی/زیبایی، شخصیت‌پردازی تاریخی و زمینه‌های پروتز/جلوه‌های ویژه بود را بازتاب داد.

او را صراحتاً «پیشگام» و «مبتکر» آرایش و گریم مدرن ایرانی معرفی کردند. پوشش خبری همچنین شامل شهادت‌هایی از بازیگران (مثلاً اکبر عبدی) و منتقدان درباره حرفه‌ای‌گری و روش آموزشی انسانی او بود.

محتشم شاگرد استاد چمبرز بوده استاد پروتز آمریکایی و گریمور سیاره میمون ها که بابت آن آقای چمبرز جایزه اسکار 1968 را برنده شده است. حتی شایعاتی هست که او در فیلم escape 1963 به عنوان دستیار و مجری گریم حضور داشته و چندین فیلم دیگرکه شواهد زیادی از صحت آنها نداریم.

او در فیلم‌ها و سریال‌های محبوبی مانند «دندانه طلایی» (تلویزیون)، «آنچه دل بخواهد»، «همسر عزیزم»و «گوزن‌های وحشی» حضور داشته است یکی از دلایلی که تجلیل‌ها تأکید می‌کنند تأثیر او در ساختاردهی سیستم به اندازه دستاوردهای فردی است.

چرا محتشم برای مطالعات زیبایی‌شناسی سینمای ایران اهمیت دارد. از دیدگاه تاریخ‌نگاری، کار حرفه‌ای محتشم سه دوره حکومتی را به هم پیوند می‌دهد (۱) سیستم استودیویی/تلویزیونی اواخر پهلوی، که در آن بخش‌بندی آرایش با استانداردهای بین‌المللی تولید همسو بود (۲) سال‌های بلافاصله پس از انقلاب، جایی که حافظه نهادی و آموزش‌های او به بازتنظیم آرایش به سمت اصالت تاریخی و تحول شخصیت در چارچوب‌های اسلامی کمک کرد و (۳) برجسته شدن استفاده از پروتز و راه‌حل‌های آرایشی در دوران جنگ و پس از آن، زمانی که کار روی جراحات و پیری، به جای جذابیت در طیف قابل مشاهده آرایش فیلم غالب بود. همان‌طور که ادای احترام‌های سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهند، قدرت آرایش و گریم معاصر ایرانی در پروتز و شخصیت‌سازی دوره‌ای تا حدی به زیرساخت‌های آموزشی و روحیه صنعتگری که محتشم الگوسازی و منتقل کرد، بستگی دارد.

دستاوردهای زندگی‌نامه‌ای محشتم در سال ۲۰۰۴ توسط خانه سینما مورد تقدیر قرار گرفت، در مراسمی که در آن دو هنرمند برجسته آرایشگری و گریم دیگر نیز تجلیل شدند؛ گزارش‌های همزمان، نقل قولی از ارائه‌دهندگان را درباره وظیفه اخلاقی استادان در آموزش شاگردان ذکر کرده‌اند، که این رویکرد به شدت با محشتم مرتبط است. خبرگزاری مهر در سال‌های ۲۰۱۰–۲۰۱۱، مواد و پوشش خبری جشنواره بین‌المللی فیلم فجر او را در میان برندگان جوایز زندگی (در کنار افرادی مانند مسعود کیمیایی و کارگردان جلوه‌های ویژه داوود رسولیان) فهرست کرد و جایگاه او را به عنوان یک پیشکسوت برجسته این هنر تأیید نمود.

زمانی که موزه سینمای ایران رویدادی با عنوان مشخص «بزرگداشت پدر گریم ایران» برگزار کرد. پوشش اخبار (به زبان‌های انگلیسی و فارسی) هم جایگاه پیشگامانه او و هم میراث آموزشی‌اش را مجدداً یادآوری کرد و نقل‌قول‌هایی از شخصیت‌های صنعتی و بازیگران در مورد حرفه‌ای‌گری و سخاوت او در آموزش هنرمندان جوان را ارائه داد.

خانواده، تداوم، و مدل «کارگاه». بخشی از داستان محتشم این است که چگونه دانش صنایع دستی در خانواده‌ها و کارگاه‌ها جریان می‌یابد. رزومه فارسی هر دو به نقش فعال نریمان و نیلوفر محتشم در آرایش و گریم اشاره می‌کنند و به یک خانه پر از حرفه‌ای‌ها اشاره دارند که شبیه نسل‌های سنتی صنایع دستی ایرانی است، جایی که مهارت‌ها به صورت شاگردی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند. این مسئله مهم است زیرا توضیح می‌دهد که چگونه آرایش و گریم صحنه‌ای ایرانی در ایران توسعه یافته است: نه تنها از طریق کلاس‌های رسمی، بلکه از طریق تیم‌های دپارتمانی و کارگاه‌های وابسته به استودیو که همزمان با تولید برنامه‌های روزانه، دستیاران را آموزش می‌دادند.

از دیدگاه تاریخ‌نگاری، بیش از سی سال فعالیت محتشم در نقطه‌ای حساس از رسانه‌های ایران  و تلویزیون دوران پایانی پهلوی، بازسازی پس از انقلاب کدهای روی صفحه، و ظهور میکاپ پروتزی/حل مسئله در دهه‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰—او را به شخصیتی سازنده تبدیل کرده است. او به بخش‌بندی میکاپ در تلویزیون ملی کمک کرد، حرفه‌ای‌گری در کارگاه‌ها را ارتقا داد و متخصصان پروتزی را که آثارشان سینمای دفاع مقدس و بعدها حماسه‌های تاریخی را شکل دادند، راهنمایی کرد. تقدیرنامه‌های ۲۰۰۴، ۲۰۱۰/۱۱، ۲۰۱۹ و ۲۰۲۵ صرفاً تشریفاتی نیستند؛ آنها اجماع صنعتی را ثبت می‌کنند که بدون زیرساخت آموزشی و روحیه حرفه‌ای محتشم، میکاپ روی صفحه ایران به‌طور قابل توجهی متفاوت به نظر می‌رسید و عمل می‌کرد.