تاریخچه گریم در ایران: بیژن محتشم (قسمت اول)
نویسنده و پژوهشگر: نفیسه فرض الهی
در سال ۱۳۱۴ وقتی عبدالحسین سپنتا در سی سالگی، اولین فیلم سینمایی ایران را در هندوستان با کمپانی امپریال بمبئی درباره زندگی فردوسی ساخت، هرگز باور نمیکرد نمایش فیلمش، با وجود تایید وزارت معارف، پس از سه روز متوقف شود، فقط به دلیل اینکه رضا شاه از بازیگری که نقش سلطان محمود غزنوی را بازی می کرد، خوشش نیامده بود و اعتقاد داشت فردوسی ، شاعر نامدار ایرانی، نباید در برابر چنین بازیگر بی یال و کوپالی منظومة رستم و سهراب را بخواند، پس دستور داد صحنههای دربار سلطان محمود دوباره فیلمبرداری شود.
شاید این اولین اعتراض به همخوانی نداشتن نقش و شخصیت در آن سالها بود. سالها بعد حوالی سال ۱۳۳۴ جوانی به دعوت اسکویی، مدیر( تئاتر آناهیتا) به این گروه پیوست که علاقه زیادی به هنر گریم داشت، تا آن زمان بازیگرهای نمایشهای رو حوضی و سیاه بازی به طور معمول خودشان را با لوازم ابتدایی گریم میکردند برای مثال از عسل به جای چسب، از پشم گوسفند به جای ریش، از دوده برای سیاه کردن چهره مبارک در نمایش سیاهبازی و از گچ برای سفید کردن مو استفاده میکردند. بازیگرانی مثل علی خان نصر، میر عمادی، کنعانی و اکبر مشکین بهتر از دیگر بازیگرها خودشان را گریم کردند.
با آمدن بیژن محتشم به تئاتر آناهیتا، مرحوم خاکدان، به درخواست محتشم کتابهای گریم را از زبان روسی به فارسی ترجمه کرد و این چنین بود که این جوان خوش ذوق، بر اساس دستورالعملهای این کتابها، تحقیق و ساخت مواد گریم را با مواد معدنی و گیاهی آغاز کرد و اینگونه و برای اولین بار، گریم به طور مستقل توسط گریمور بر صورت بازیگران صورت گرفت.
پدر چهرهپردازی (گریم) ایران: بیژن محتشم
بیژن محتشم در سال ۱۹۳۷ (۱۳۱۶ خورشیدی) در مشهد متولد شد بعدها پسرش نریمان و دخترش نیلوفر در این زمینه مشغول به فعالیت شدند.
این خانواده به پایه گذاری گریم به عنوان یک حرفه در ایران کمک بسیاری کردند. همانطور که چندین منابع مختلف ایرانی نقل میکنند، اولین آزمایشهای محتشم برای گریم و تغییر شخصیت به سالهای مدرسهاش در دارالفنون تهران برمیگردد، جایی که او طراحی و کار صحنه را با هم ترکیب کرد و نشانه اولیهای از روحیه ساخت شخصیت را تجربه کرد که بعدها آن را به تلویزیون منتقل کرد mohtashammakeup.com راوی تاریخ هستند.
در دهه ۱۹۵۰، «گریم» (گریم/چهرهپردازی) هنوز یک بخش مستقل و شناخته شده در رسانههای ایران نبود؛ تمرین صحنه و بداههپردازی یک نوع بازیگری بود و محتشم به گروهی تعلق دارد که آن را حرفهای کردند ( مجله هنر) دوران تلویزیون و دپارتمانسازی (اواسط دهههای ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰).
بر اساس منابع موجود تا سال ۱۹۶۶ (۱۳۴۵ خورشیدی)، محتشم مسئول ارشد در زمینه گریم در تلویزیون ملی ایران (پیشگام صدا و سیما) و در تالار رودکی/وحدت بوده است و این هنر را در دو سازمان کلیدی تئاتر و سریالها تثبیت کرده است. مجله هنر در این باره می گوید که او به ایجاد گردش کار، تستهای طراحی، ضبطهای مداوم، نگهداری گریم در صحنه بسیار کمک کرده است و شیوههای کار ایرانی ها را به هنجارهای بینالمللی استودیو نزدیکتر کرده. او همچنین در دهه ۱۹۷۰ در دانشکده هنرهای زیبای و دانشگاه تهران تدریس کرد و گریم را در برنامههای درسی دانشگاهی گنجاند، وگریم را از هنر پشت صحنه خارج کرد.( مجله هنر)
این دوره همچنین شاهد ادعاهایی هستیم که در محافل تجاری و یادبودها پخش شده است و در مورد دورههای کوتاه آموزشی محتشم در خارج از کشور با متخصصان اروپایی و انگلیسی، آمریکایی در اواخر دهه 1960 و اوایل دهه 1970 بوده است. در حالی که برخی از یادداشتهای تجلیلی جزئیات را اغراق میکنند، اما پیوسته به نقش او در واردات تکنیکهای پروتز و جلوههای ویژه و تطبیق آنها با شرایط محلی عرضه و تولید اشاره میکنند. مجله هنر آنچه از تلویزیون و سریالهایی که او در آنها کار میکرد مشخص کرده، این است که تا دهه 1970، دپارتمان محتشم میتوانست شخصیتپردازی دورهای (کلاه گیس، ریش، آرایش سنی) و جلوههای ساخت شخصیت را برای درامهای تاریخی ارائه دهد، بنیادی که دانشجویان او پس از انقلاب گسترش دادند.( منظوم استاد و تبار.)
تقریباً هر ادای احترام جدی به محتشم بر تدریس تأکید دارد. مراسم «نشان سپاس» موزه سینما در سال ۲۰۲۵، صراحتاً او را به عنوان «پدر گریم ایران» معرفی کرد و از هنرمندان ارشدی نقل قول کرد که او را به خاطر تدریس و آموزش یا تبدیل به چهرههای برجسته امروزی مانند عبدالله اسکندری، جلال معیریان و مرحوم مسعود ولد بیگی و دیگران، تحسین میکردند. همین خاطره سازمانی در پوششها و نمایههای تجاری انگلیسی زبان در طول دو دهه گذشته دیده میشود که بارها محتشم را به عنوان پیشگامی معرفی میکنند که میراث واقعیاش سیستمسازی و آموزش است.
سریالها و تیتراژهای منتخب از آن محتشم بود واز آنجا که تلویزیون ایران محل اصلی آموزش بسیاری از هنرمندان بود، مشهودترین آثار محتشم اغلب در سریالها و درامهای تلویزیونی پربیننده بودند. گردآورندگان فیلمشناسی فارسی، مشارکت او را در سریال مهم هزاردستان (علی حاتمی) و همچنین دیگر سریالهای مهم مانند امیرکبیر و قطر ابادی نام می برند.و پروژههایی که نیاز به کار موی تاریخی، تغییرات چهره و تداوم در طول فیلمبرداریهای طولانی داشتند. زندگینامههای عمومی منظوم و ورودی دانشنامهای نیز او را از اوایل دهه ۱۹۶۰ به بعد در مرکز گریم تلویزیون/فیلم قرار میدهند و برحرفهای که از سال ۱۹۵۵ تاکنون پایه گذاری شده است، تأکید میکنند.( ویکیپدیا)
یک نکته تکراری در منابع فارسیزبان، فعالیت محتشم را به کمدی سینمایی و فیلمهای تجاری پرفروش دهه ۱۹۶۰ پیوند میدهد (به عنوان مثال، گنج قارون اغلب در آثار محبوب به عنوان نمونهای از گریم ستارهای تأثیرگذار ذکر میشود) که نشاندهنده وسعت او در ژانرهای مختلف - ملودرام، کمدی و حماسه تاریخی است. (مجله هنر) در حالی که دفترچههای طراحی آرشیوی و دقیق هنوز در دسترس عموم نیستند، الگوی منابع ثابت است: محتشم در ساخت شخصیت تخصص داشت، نه در خودِ جذابیت، و او این عادت هنری را به نسلی از هنرمندان سینما منتقل کرد که بعدها در پروتز و سینمای جنگ سرآمد شدند.
انقلاب اسلامی زیباییشناسی روی پرده سینما را تغییر داد.به ویژه، زیباسازی آشکار برای زنان در پخش تلویزیونی را محدود کرد، اما همزمان تقاضا برای شخصیت و کار پروتز را هم در حماسههای تلویزیونی و هم بعداً در چرخه فیلمهای دفاع مقدس گسترش داد. اگرچه اعتبارات خاصی در بین شاگردان او پخش شده است، مصاحبهها و بزرگداشتها بارها بر حضور مداوم محتشم به عنوان مربی در دهههای ۱۹۸۰-۱۹۹۰ تأکید میکنند، دقیقاً زمانی که گریم روی پرده سینما در ایران به جای جذابیت، به سمت پیری، شخصیتپردازی دورهای و شبیهسازی آسیبها گرایش پیدا کرد. (برای زمینه گستردهتر سینما، به تحلیل نفیسی از رژیمهای تولید و کدهای بصری پس از انقلاب مراجعه کنید). مجله هنر
